Chinh phục Cư Dung Quan: Một trong ba cửa ải lớn nhất Vạn Lý Trường Thành

Cư Dung Quan là một trong những cửa ải cổ nổi tiếng nhất trên tuyến Trường Thành phía bắc Bắc Kinh, đồng thời là Di tích văn hóa cấp quốc gia và khu du lịch cấp quốc gia AAAA của Trung Quốc.

Điểm đến nổi bật với địa thế thung lũng hiểm trở, hệ thống tường thành khép kín và Vân Đài bằng đá cẩm thạch từ thời Nguyên. Cư Dung Quan phù hợp với du khách yêu lịch sử, kiến trúc và trải nghiệm leo Trường Thành; tuy nhiên, một số đoạn có bậc cao và dốc nên cần lựa chọn cung đường phù hợp với thể lực.

1. Tổng quan về đoạn Trường Thành Cư Dung Quan

1.1 Vị trí

Cư Dung Quan (居庸关), còn được gọi là Quân Đô Quan hoặc Kế Môn Quan, là một cửa ải trên tuyến Nội Trường Thành thuộc hệ thống Vạn Lý Trường Thành thời Minh.

Cửa ải nằm trong một thung lũng thuộc địa bàn thị trấn Nam Khẩu, cách trung tâm quận Xương Bình khoảng 20 km về phía bắc, cách trung tâm Bắc Kinh 60 km và chỉ cách Bát Đạt Lĩnh 20 km, Cư Dung Quan giữ vị trí chiến lược với địa thế hiểm trở, từ lâu đã trở thành một cửa ải trọng yếu của Vạn Lý Trường Thành.

Cư Dung Quan là đoạn Trường Thành gần trung tâm Bắc Kinh nhất, đồng thời cũng là một trong những cửa ải cổ xưa nhất của Trung Quốc. Cư Dung Quan nằm tại Quân Đô Kính – một trong "Thái Hành Bát Kính", đồng thời cũng là một trong "Thiên hạ Cửu Tắc".

Cư Dung Quan còn là nơi tạo nên thắng cảnh nổi tiếng "Cư Dung Điệp Thúy", một trong Yên Kinh Bát Cảnh, và được mệnh danh là "Thiên hạ đệ nhất hùng quan".

Dù sở hữu hàng loạt danh xưng nổi tiếng như vậy, Cư Dung Quan lại là một điểm tham quan khá kín tiếng trong số các đoạn Vạn Lý Trường Thành ở Bắc Kinh, đặc biệt đối với du khách ngoại tỉnh.

Nguyên nhân là bởi nơi đây nằm quá gần Bát Đạt Lĩnh, nên phần lớn du khách chỉ đi ngang qua mà ít dừng chân tham quan. Vì thế, lượng khách đến Cư Dung Quan cũng thưa vắng hơn rất nhiều so với Bát Đạt Lĩnh.

Trên đường đến Bát Đạt Lĩnh, hầu như ai cũng phải đi qua Cư Dung Quan, nên không ít du khách còn nhầm tưởng đây chính là Bát Đạt Lĩnh.

Thực tế, Trường Thành Cư Dung Quan không nối liền với tuyến Trường Thành chính, mà là một cửa ải có vị trí địa lý tương đối độc lập. Chính xác hơn, Cư Dung Quan là một thành lũy, chứ không đơn thuần chỉ là một đoạn Vạn Lý Trường Thành.

1.2 Lịch sử xây dựng

Cư Dung Quan có lịch sử hơn 2.000 năm, bắt nguồn từ thời Xuân Thu – Chiến Quốc, khi nước Yên lập Cư Dung Tái làm cứ điểm quân sự để trấn giữ cửa ngõ phía tây bắc Bắc Kinh.

Tên gọi Cư Dung Quan được cho là xuất hiện từ thời Tần, gắn với truyền thuyết Tần Thủy Hoàng đưa dân phu đến đây xây dựng Trường Thành.

Qua nhiều triều đại, cửa ải từng mang nhiều tên gọi khác nhau trước khi chính thức được gọi là Cư Dung Quan từ thời Nguyên và được giữ nguyên cho đến ngày nay.

Từ thời Bắc Ngụy và Bắc Tề, Trường Thành bắt đầu được nối liền với cửa ải, biến nơi đây thành một mắt xích quan trọng của hệ thống phòng thủ phía bắc.

Thành quan còn tồn tại ngày nay chủ yếu được xây dựng từ năm 1368 dưới thời Minh bởi danh tướng Từ Đạt và Thường Ngộ Xuân, sau đó tiếp tục mở rộng vào thời Cảnh Thái, hình thành một hệ thống phòng thủ quy mô với thành lũy, kho lương, kho vũ khí, đền miếu và nhiều tuyến phòng tuyến liên hoàn.

Nhờ vị trí hiểm yếu, Cư Dung Quan được mệnh danh là "Thiên hạ đệ nhất hùng quan" và là nơi diễn ra nhiều trận chiến quyết định trong lịch sử Trung Quốc, từ các cuộc chiến Kim – Liêu, Mông Cổ – Kim, biến cố Thổ Mộc thời Minh cho đến cuộc kháng chiến chống Nhật năm 1937.

Ngày nay, Cư Dung Quan không chỉ là một di tích quân sự quan trọng mà còn là một trong những biểu tượng lịch sử và văn hóa tiêu biểu của Vạn Lý Trường Thành.

2. Kiến trúc Cư Dung Quan có gì đặc biệt?

Đoạn Trường Thành tại đây được xây dựng men theo một thung lũng dài khoảng 15 km, bao quanh là những dãy núi trùng điệp, rừng cây xanh tốt và hoa rừng nở rực rỡ, tạo nên khung cảnh hùng vĩ, thơ mộng.

Từ hơn 800 năm trước, vào thời Kim, nơi đây đã được xếp vào Yên Kinh Bát Cảnh với tên gọi "Cư Dung Điệp Thúy". Là cửa ngõ phía bắc dẫn vào Bắc Kinh, Cư Dung Quan mang khí thế của câu thành ngữ "Một người giữ cửa, vạn người khó qua".

Ở trung tâm cửa ải vẫn còn lưu giữ Vân Đài, một bệ đá cẩm thạch trắng được chạm khắc vô cùng tinh xảo, là một đơn vị bảo tồn di tích văn hóa trọng điểm quốc gia, từng là nền móng của một cây cầu vượt thời nhà Nguyên.

Thời nhà Nguyên, trên Vân Đài từng có ba bảo tháp bằng đá nhưng đã bị phá hủy vào cuối Nguyên đầu Minh. Sau đó, người ta xây dựng chùa Thái An trên nền này, tuy nhiên ngôi chùa cũng bị hỏa hoạn thiêu rụi vào thời Khang Hy nhà Thanh, chỉ còn lại phần bệ đá Vân Đài.

Bên trong cổng vòm của Vân Đài còn lưu giữ nhiều tác phẩm điêu khắc quý giá như tượng Tứ Đại Thiên Vương với thần thái sống động cùng các bản kinh Phật được khắc bằng sáu loại văn tự: Phạn, Tây Tạng, Mông Cổ, Duy Ngô Nhĩ, Tây Hạ và Hán, có giá trị rất lớn đối với lịch sử và khảo cổ học.

Đây là một hiện vật độc đáo và quý hiếm để nghiên cứu sự giao thoa văn hóa, nghệ thuật tôn giáo và hệ thống chữ viết cổ thời nhà Nguyên, và có giá trị đặc biệt ở Bắc Kinh và thậm chí trên toàn quốc.

3. Những điểm tham quan nổi bật tại Cư Dung Quan Vạn Lý Trường Thành

3.1 Thành Quan và cửa ải Nam – Bắc

Thành lũy phía Nam có hình móng ngựa, trên cổng chính là tòa thành lâu mái chồng hai tầng cao khoảng 31,8 m. Hai bên thành có pháo đài, lỗ châu mai và các công trình phòng thủ đặc trưng của quân đội thời Minh.

Kiến trúc Úng Thành được thiết kế nhằm dụ quân địch tiến vào bên trong. Khi quân địch lọt vào, cổng thành chính và cổng Úng Thành sẽ đồng loạt đóng lại, biến đối phương thành "cá trong chậu", đúng với ý nghĩa của thành ngữ "bắt ba ba trong chum".

Bên trong Úng Thành phía Nam còn có Quan Vương Miếu, còn phía Bắc là Chân Vũ Miếu.

3.2 Pháo cổ thời Minh

Trên tường thành phía Nam và phía Bắc hiện trưng bày tổng cộng 10 khẩu pháo cổ, gồm:

- Pháo sắt Đại Tướng Quân dài khoảng 1,7–1,79 m.

- Pháo sắt Trúc Tiết dài từ 1,08–1,7 m.

Thời nhà Minh là giai đoạn kỹ thuật chế tạo và sử dụng đại bác phát triển mạnh nhất trong lịch sử Trung Quốc. Sau khi lập quốc, triều đình thành lập cơ quan chuyên trách chế tạo vũ khí, sản xuất các loại đại bác mang tên "Thần Uy Đại Tướng Quân" và bố trí dọc các cửa ải quan trọng của Vạn Lý Trường Thành, trong đó có Cư Dung Quan.

3.3 Điêu khắc đá Vân Đài

Các tác phẩm điêu khắc trên Vân Đài được xem là kiệt tác nghệ thuật thời Nguyên.

Hai bên tường và trần cổng vòm phủ kín tượng Phật được chạm khắc tinh xảo. Ngoài ra còn có kinh Phật và thần chú bằng sáu loại chữ cổ, cung cấp nhiều tư liệu quý giá cho việc nghiên cứu lịch sử, ngôn ngữ và Phật giáo.

Theo các chuyên gia, phong cách tượng mang đậm dấu ấn của Phật giáo Tây Tạng phái Tát Ca (Sakya).

Ngay lối vào là tượng Tứ Đại Thiên Vương, thân hình cao lớn, ánh mắt uy nghiêm, hai bên có các quỷ thần hộ pháp.

Tương truyền thời Minh, vua Minh Vũ Tông Chu Hậu Chiếu từng cải trang xuất cung. Khi đi qua Cư Dung Quan vào ban đêm, ngựa của ông nhìn thấy tượng Tứ Đại Thiên Vương nên hoảng sợ không dám tiến lên.

Nhà vua đành sai người hun khói làm đen các pho tượng rồi mới tiếp tục xuất quan.

3.4 Chân Vũ Miếu (phục dựng năm 1996)

Chân Vũ Miếu được xây dựng vào năm 1425 dưới thời Minh Hồng Hy.

Ngôi miếu thờ Chân Vũ Đại Đế, vị thần phương Bắc trong Đạo giáo. Theo truyền thuyết, Chân Vũ vốn là thái tử nước Tịnh Lạc, sau khi tu luyện tại núi Võ Đang suốt 42 năm thì đắc đạo và trở thành vị thần bảo hộ phương Bắc.

Đến thời Minh, đặc biệt sau khi Minh Thành Tổ Chu Đệ lên ngôi, tín ngưỡng Chân Vũ phát triển cực thịnh. Tương truyền trong những cuộc Bắc chinh của danh tướng Từ Đạt, quân Minh nhiều lần được Chân Vũ phù trợ nên triều đình đã cho xây dựng ngôi miếu này trong Cư Dung Quan.

Ngày nay, bên trong miếu phục dựng còn có tượng Chân Vũ Đại Đế cùng các vị thần hộ pháp như Bát Đại Nguyên Soái, Lục Đinh Lục Giáp, hai thần Thủy – Hỏa, Thanh Long và Bạch Hổ.

3.5 Thành Hoàng Miếu

Đây là quần thể miếu có quy mô khá lớn. Trong tín ngưỡng Đạo giáo, Thành Hoàng là vị thần bảo hộ thành trì. Người xưa gọi hào có nước là "trì", hào không nước là "hoàng".

Ban đầu hai vị thần được thờ riêng, về sau hợp nhất thành Thành Hoàng, vị thần cai quản và bảo vệ thành phố. Theo quan niệm dân gian, Thành Hoàng có thể trừ gian diệt ác, bảo vệ dân chúng, cầu mưa khi hạn hán, cầu nắng khi mưa lũ, mang lại mùa màng bội thu và cuộc sống bình yên.

3.6 Thủy Môn

Do địa hình Cư Dung Quan là hai dãy núi cao kẹp lấy một dòng suối chảy theo hướng Bắc – Nam nên người xưa đã xây dựng Thủy Môn tại vị trí dòng nước cắt qua Trường Thành.

Thủy Môn gồm hai cổng vòm, phía trên có lầu canh và hệ thống cửa cống điều tiết nước.

- Mùa mưa: mở cửa xả lũ.

- Mùa khô: giữ nước để phục vụ sinh hoạt và phòng thủ trong thành.

Các trụ cầu được thiết kế nhọn ở hai đầu theo hướng Bắc – Nam nhằm giảm áp lực của dòng nước khi lũ lớn, góp phần bảo vệ công trình và kéo dài tuổi thọ của hệ thống thủy lợi cổ này.

4. Trải nghiệm chinh phục Cư Dung Quan có gì thú vị?

* Độ khó

Ở Cư Dung Quan có một số đoạn có bậc thang dốc (không có cáp treo). Tuyến đường phía đông dễ đi hơn, trong khi tuyến đường phía tây khó khăn hơn. Phù hợp với những người có thể lực tốt.

So với Bát Đạt Lĩnh, nó đòi hỏi sức bền cao hơn nhưng lượng người leo núi tương đối ít hơn.

* Cảnh sắc thay đổi theo mùa

Mùa xuân mang đến khung cảnh tuyệt đẹp của những cánh đồng hoa và đường ray xe lửa, trong khi mùa thu mang lại những tán lá đỏ rực rỡ và những khu rừng tươi tốt, khiến nơi đây trở thành lựa chọn hàng đầu cho các nhiếp ảnh gia và những người yêu thiên nhiên.

Thỉnh thoảng, sẽ có các "Tour Vạn Lý Trường Thành về đêm" và các buổi biểu diễn dân gian.

* Nên chinh phục vào mùa nào?

Mỗi mùa tại Cư Dung Quan mang đến một cảnh quan và điều kiện leo khác nhau. Thời điểm phù hợp nên được lựa chọn theo khả năng chịu nóng, chịu lạnh, thể lực và mục đích tham quan của từng du khách.

Gợi ý: Mùa xuân và mùa thu Bắc Kinh thường dễ chịu hơn cho hoạt động leo ngoài trời. Tuy nhiên, nên kiểm tra dự báo thời tiết, tình trạng mặt đường và phạm vi mở cửa trước ngày tham quan thay vì chỉ lựa chọn theo tháng.

* Mất bao lâu để leo?

Thời gian tham quan Cư Dung Quan phụ thuộc vào cung đường bạn lựa chọn. Nếu chỉ khám phá đoạn Trường Thành tiêu biểu, bạn chỉ cần khoảng 1,5-2,5 giờ. Với những ai muốn chinh phục toàn bộ tuyến vòng khép kín, thời gian thường dao động từ 3-4 giờ, thậm chí gần 5 giờ nếu vừa leo vừa dừng ngắm cảnh, chụp ảnh.

- Tuyến ngắn (1,5-2,5 tiếng): Đi qua các điểm nổi bật như Nam Quan – Vân Đài – Bắc Quan, chiều dài khoảng 1,8 km, phù hợp với đa số du khách.

- Tuyến vòng tròn (3-4 tiếng): Xuất phát từ Bắc Quan, đi ngược chiều kim đồng hồ qua tháp canh số 14 rồi quay về điểm ban đầu, thích hợp với những người có thể lực tốt và muốn khám phá trọn vẹn Cư Dung Quan.

*** Gợi ý lựa chọn: Nếu thời gian hạn chế, nên đi tuyến ngắn. Sườn phía đông có độ dốc thoải, dễ leo hơn, trong khi sườn phía tây dốc hơn nhưng sở hữu nhiều góc ngắm cảnh đẹp.

Sau khi leo Trường Thành, bạn có thể dành thêm 30-60 phút để tham quan khu thành quan, Vân Đài và bảo tàng trong khu di tích.

* Có phù hợp với người lớn tuổi và trẻ em?

Đoạn Vạn Lý Trường Thành Cư Dục Quan phù hợp cho người già và trẻ em, nhưng với thể lực của nhóm khách này nên chọn tuyến đường phía đông thoai thoải, tránh tuyến đường phía tây dốc, nguy hiểm.

Tốt nhất nên chọn tuyến đường phía Đông (lối vào Tháp Cổng Nam), vì phía này có độ dốc thoai thoải và các bậc thang dễ đi hơn, phù hợp cho người già và trẻ em tham quan thư giãn.

Tuyến đường phía Tây bị nghiêm cấm hoặc cần phải lựa chọn cẩn thận, vì một số bậc thang ở đây rất cao và dốc, đòi hỏi phải sử dụng cả tay và chân, do đó khá nguy hiểm.

Ngoài ra, khu thắng cảnh có cấu trúc hình tròn (dài khoảng 4,2 km). Người già và trẻ em không cần phải gắng sức đi hết toàn bộ tuyến đường và có thể quay lại tham quan. Nên mang theo nước uống, giày chống trơn trượt và đề phòng say nắng.