Khám phá Thạch Khố Môn: Kiến trúc Thượng Hải đặc trưng và độc đáo

Những khung cửa đá, cánh cửa gỗ và dãy nhà gạch nép mình trong ngõ nhỏ là dấu hiệu dễ nhận ra của kiến trúc Thạch Khố Môn (石库门), kiểu nhà ở đặc trưng của Thượng Hải.

Dạo qua Tân Thiên Địa, Trương Viên hay Điền Tử Phường, bạn sẽ thấy những dãy nhà ngõ xưa được gìn giữ và sử dụng theo những cách khác nhau. Bài viết giúp bạn nhận diện kiểu kiến trúc này và chọn khu phố phù hợp để ghé trong chuyến đi khám phá Thượng Hải.

1. Thạch Khố Môn là gì? Kiến trúc Thạch Khố Môn có gì đặc biệt?

1.1 Thạch Khố Môn là gì?

Thạch Khố Môn (石库门) Thượng Hải không phải là một điểm tham quan đơn lẻ mà là quần thể kiến trúc nhà ở trong các ngõ phố đặc trưng của thành phố Thượng Hải. Loại hình kiến trúc này chủ yếu phân bố tại các quận Hoàng Phố, Tĩnh An, Hồng Khẩu, Từ Hối…

Hiện nay, tổng diện tích kiến trúc Thạch Khố Môn còn được bảo tồn tương đối nguyên vẹn vào khoảng 2,43 triệu m². Những khu phố tiêu biểu mà du khách thường ghé thăm ngày nay là Tân Thiên Địa, Điền Tử Phường, Trương Viên...

Tên gọi Thạch Khố Môn xuất phát từ phần khung cửa được xây bằng đá, tạo thành một vòng khung bao quanh cánh cửa như chiếc đai đá. Vì vậy, Thạch Khố Môn không chỉ một cánh cửa riêng lẻ mà là tên gọi của cả một loại hình kiến trúc nhà ở đặc trưng.

1.2 Kiến trúc và cấu trúc nhà Thạch Khố Môn có gì đặc biệt?

Thạch Khố Môn truyền thống thường là nhà hai tầng, kết cấu gạch – gỗ. Mỗi cánh cửa dẫn vào một căn hộ độc lập, được bố trí theo chiều sâu với nhiều không gian chức năng:

- Giếng trời: Khoảng sân nhỏ ngoài trời ngay sau cửa chính, rộng khoảng 10m², giúp lấy ánh sáng và lưu thông không khí.

- Khách đường: Gian phòng chính rộng khoảng 15–20m², nằm sau thiên tỉnh, dùng để tiếp khách và sinh hoạt chung.

- Hậu khách đường: Gian phòng phía sau khách đường, rộng khoảng 10–15m².

- Đông, Tây sương phòng: Hai gian phòng hình chữ nhật nằm hai bên khách đường, mỗi phòng rộng khoảng 25m².

- Gian bếp: Nằm phía sau sương phòng, có cửa hậu và thông với khu vực hậu khách đường.

- Đình Tử Gian: Căn phòng nhỏ khoảng 10m² nằm trên khu vực mái bếp, thường được sử dụng làm phòng ngủ hoặc không gian sinh hoạt phụ.

- Tiền lầu và sân phơi: Tầng hai có bố cục tương tự tầng dưới, phía trên cùng là khoảng sân thượng ngoài trời.

Về tổng thể, Thạch Khố Môn có bố cục gần với kiểu nhà ba gian hoặc tứ hợp viện hai tầng truyền thống vùng Giang Nam. Nhà có khách đường trang trọng, các gian phòng hai bên và không gian riêng tư phía trên. Đặc điểm nổi bật là mặt ngoài tương đối khép kín, tạo cảm giác riêng tư và an toàn cho các hộ gia đình.

Các dãy nhà thường được bố trí dọc theo những con ngõ, hình thành nên những cộng đồng dân cư có sự gắn kết chặt chẽ. Chính vì vậy, người Thượng Hải thường ví von: Ngõ nhỏ là nét đặc trưng của Bắc Kinh, còn những con hẻm (lộng đường) chính là phong cảnh riêng của Thượng Hải.

Công trình mang dáng dấp cổng vòm Trung Hoa truyền thống, với khung cửa bằng đá, phần lanh tô phía trên và cánh cửa gỗ sơn đen rất dễ nhận diện. Bên trong thường có giếng trời giúp lấy sáng và thông gió tốt hơn.

Tổng thể kiến trúc là sự kết hợp Đông – Tây độc đáo, vừa mang bố cục sân vườn của những ngôi nhà vùng Giang Nam, vừa chịu ảnh hưởng từ kiểu nhà liền kề phương Tây.

2. Thạch Khố Môn hình thành và thay đổi ra sao?

Thạch Khố Môn là loại hình kiến trúc nhà ở đặc trưng của Thượng Hải, hình thành từ sự giao thoa giữa kiến trúc nhà ở truyền thống Trung Hoa và phong cách kiến trúc phương Tây.

Trải qua hơn một thế kỷ phát triển, Thạch Khố Môn không chỉ thay đổi về quy mô, kết cấu và diện mạo mà còn phản ánh rõ nét quá trình đô thị hóa cũng như sự biến chuyển trong đời sống xã hội Thượng Hải.

Giai đoạn đầu: 1869–1910 – Thạch Khố Môn kiểu cũ

Đây là thời kỳ hình thành những ngôi nhà Thạch Khố Môn đầu tiên, mang đậm dấu ấn kiến trúc nhà ở truyền thống Trung Hoa. Nhà thường có hai tầng, quy mô ba đến năm gian, bố cục khép kín với tường bao cao.

Đặc trưng dễ nhận biết là khung cửa bằng đá, cửa gỗ dày sơn đen, phía trên có phần mái trang trí hình tam giác, bán nguyệt hoặc đường cong. Bên trong có thiên tỉnh, khách đường, hai sương phòng, hậu thiên tỉnh và khu bếp phía sau.

Những căn nhà này thường có lối ra vào ở cả phía trước và phía sau, mang dáng dấp của những khu nhà truyền thống vùng Giang Nam.

Giai đoạn giữa: 1910–1930 – Thạch Khố Môn cải tiến

Dưới ảnh hưởng ngày càng rõ nét của kiến trúc phương Tây, Thạch Khố Môn bắt đầu thay đổi về kết cấu và trang trí. Nhà được thu nhỏ, chuyển dần từ ba đến năm gian sang kiểu một hoặc hai gian, phù hợp với các gia đình nhỏ và giúp tăng số lượng căn hộ trên cùng diện tích đất.

Khung cửa đá dần được thay thế bằng khung gạch hoặc xi măng; các chi tiết trang trí phương Tây như đầu cột, đường gờ và hoa văn nổi cũng xuất hiện nhiều hơn.

Ngõ chính được mở rộng khoảng 5m, ngõ nhánh rộng trung bình 3m, cải thiện khả năng đi lại, thông gió và lấy sáng. Trong giai đoạn này, một số khu nhà bình dân dành cho công nhân cũng xuất hiện tại các vùng công nghiệp như Hồng Khẩu và Dương Phố.

Giai đoạn sau: Từ thập niên 1920–1930 – Thạch Khố Môn kiểu mới

Từ những năm 1920, các khu nhà kiểu ngõ mới bắt đầu xuất hiện với khoảng sân xanh mở hoặc bán mở, khoảng cách giữa các công trình rộng hơn và chiều sâu nhà được thu hẹp. Bố cục truyền thống với một gian chính và hai gian phụ dần được thay thế bằng thiết kế chịu ảnh hưởng phương Tây.

Đến thập niên 1930, Thạch Khố Môn bước vào giai đoạn phát triển mạnh với diện mạo hiện đại hơn. Vật liệu xây dựng đa dạng, màu sắc và hình thức kiến trúc phong phú, các chi tiết chạm khắc cầu kỳ được tiết chế để hướng đến phong cách đơn giản, thực dụng.

Một đặc điểm đáng chú ý là sự xuất hiện của tầng gác mái thứ ba và cửa sổ nhô trên mái, được người Thượng Hải gọi là Lão Hổ Song. Đây là cách gọi bắt nguồn từ cách phát âm tiếng Anh của từ “roof”, gần giống với âm “lão hổ” trong tiếng Thượng Hải.

Giai đoạn hiện đại: Thế kỷ XXI đến nay – Cải tiến và bảo tồn

Bước sang thế kỷ XXI, kiến trúc Thạch Khố Môn tiếp tục được điều chỉnh để phù hợp với nhu cầu của các gia đình hiện đại. Kết cấu chủ yếu chuyển sang dạng một gian chính hoặc hai gian, giảm bớt các phòng phụ.

Vật liệu và diện mạo bên ngoài cũng thay đổi đáng kể: tường gạch đỏ, gạch xanh hoặc kết hợp nhiều màu gạch thay thế dần lớp tường vôi trắng; khung cửa sử dụng nhiều đá granite, hoa văn trên phần mái cửa trở nên phong phú hơn.

Bên cạnh những khu nhà được cải tạo và tái sử dụng, nhiều dãy Thạch Khố Môn cũ cũng đứng trước nguy cơ bị phá bỏ do quá trình đô thị hóa. Ngày nay, một số khu phố tiêu biểu đã được bảo tồn, phục dựng và chuyển đổi thành không gian văn hóa, thương mại, du lịch.

3. Giá trị lịch sử và văn hóa của Thạch Khố Môn

Từ một mô hình nhà ở dân cư, Thạch Khố Môn dần trở thành biểu tượng kiến trúc gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của Thượng Hải hiện đại.

Điều làm nên nét đặc biệt của Thạch Khố Môn không chỉ nằm ở những khung cửa đá, cánh cửa gỗ đen hay những dãy nhà gạch cổ, mà còn ở không gian sống phía sau mỗi cánh cửa.

Đó là những khoảng sân nhỏ đón nắng, gian khách đường ấm cúng, những căn phòng san sát và các con ngõ nơi hàng xóm gặp gỡ, trò chuyện, tạo nên một cộng đồng dân cư gần gũi.

Dù trải qua nhiều lần thay đổi về kiến trúc và công năng, Thạch Khố Môn vẫn lưu giữ dấu ấn của một thời kỳ lịch sử đặc biệt, phản ánh sự giao thoa văn hóa Đông – Tây và nhịp sống đô thị đặc trưng của người Thượng Hải.

4. Nên đến đâu để khám phá kiến trúc Thạch Khố Môn Thượng Hải?

4.1 Tân Thiên Địa

Nằm quanh khu vực đường Hoàng Pha Nam, Tân Thiên Địa là khu phố nổi bật với sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc Thạch Khố Môn truyền thống và không gian thương mại hiện đại.

Nhìn từ bên ngoài, những dãy nhà vẫn giữ nguyên dáng vẻ cổ kính với tường gạch, khung cửa đá và cửa gỗ đặc trưng. Tuy nhiên, bên trong đã được cải tạo thành hệ thống nhà hàng, quán bar, cửa hàng thời trang và các không gian giải trí hiện đại.

Toàn bộ khu vực Tân Thiên Địa được chia làm hai khu Bắc – Nam với những đặc điểm riêng về thương mại và bầu không khí:

- Khu Bắc (Bắc Lý): Tập trung nhiều thương hiệu thời trang cao cấp, cửa hàng thiết kế và nhà hàng sang trọng.

- Khu Nam (Nam Lý): Mang không khí thoải mái, trẻ trung hơn, có nhiều không gian ngoài trời, thích hợp để ngồi thưởng thức cà phê và ngắm phố phường.

Khoảng đầu chiều là thời gian thích hợp để bắt đầu khám phá Tân Thiên Địa. Du khách có thể dạo quanh những con ngõ, chụp ảnh kiến trúc cổ vào buổi chiều, dùng bữa tối khi trời chuyển tối và tận hưởng không khí lung linh khi phố lên đèn.

4.2 Trương Viên

Nằm quanh khu vực đường Uy Hải, thuộc quận Tĩnh An, thành phố Thượng Hải, Trương Viên được biết đến là một trong những quần thể kiến trúc Thạch Khố Môn có quy mô lớn và được bảo tồn tương đối nguyên vẹn nhất tại Thượng Hải.

Được xây dựng từ những năm 1880, nơi đây đã trải qua quá trình trùng tu theo nguyên tắc giữ gìn diện mạo kiến trúc nguyên bản.

Điểm đặc biệt của Trương Viên là sự đa dạng về phong cách kiến trúc. Quần thể gồm 42 tòa nhà với 170 công trình kiến trúc lịch sử, mỗi công trình đều mang những nét đặc trưng riêng.

Nổi bật có khu Đức Khánh Lý với những bức tường màu cam phấn nổi bật và mặt tường phía Tây của cụm kiến trúc FRED với những mảng sáng tối đầy tính nghệ thuật, rất thích hợp để chụp ảnh.

Ngày nay, Trương Viên được phát triển thành không gian kết hợp giữa thương mại, nghệ thuật và văn hóa. Du khách có thể tham quan các triển lãm nghệ thuật đương đại, ghé những tiệm bánh ngọt, quán cà phê và cửa hàng thời trang.

Khu phía Tây cũng đã mở cửa đón khách, thích hợp để chiêm ngưỡng những chi tiết kiến trúc cổ và chụp ảnh check-in.

4.3 Điền Tử Phường

Nằm tại số 210 ngõ 4, đường Thái Khang, Điền Tử Phường được ví như một con ngõ nhỏ vẫn đang sống và thở giữa lòng Thượng Hải hiện đại.

Những con ngõ Thạch Khố Môn cũ ở Điền Tử Phường được tận dụng làm các cửa hàng nhỏ, quán cà phê, phòng trưng bày nghệ thuật và cửa hàng sáng tạo. Nơi đây mang đậm hơi thở đời sống thường nhật, rất được du khách yêu thích.

Những bức tường gạch xanh Thạch Khố Môn nhuốm màu thời gian, những chiếc sào phơi quần áo vắt ngang trên cao, bên dưới là các nhà hàng, quán cà phê, phòng triển lãm nghệ thuật và cửa hàng may đo nhỏ xinh.

Tất cả cùng tồn tại trong không gian ngõ phố chật hẹp, tạo nên một khung cảnh vừa hoài cổ vừa sinh động.

So với Trương Viên hay Tân Thiên Địa, Điền Tử Phường có phần mộc mạc, đan xen và gần gũi hơn. Nơi đây vẫn lưu giữ được phần nào nhịp sống thường nhật của người dân địa phương, giúp du khách cảm nhận một Thượng Hải không chỉ có những tòa nhà hiện đại hay khu phố mua sắm sầm uất.

Đây cũng là điểm đến được đông đảo du khách quốc tế yêu thích.

4.4 Các con phố Thạch Khố Môn tiêu biểu khác

Ngoài ra, du khách có thể tìm hiểu thêm về Bộ Cao Lý, Thận Dư Lý, Lão Mã Đầu, Kim Triều 8 Ngõ, Kiến Nghiệp Lý, Biệt Thự Tĩnh An, Lão Ngư Dương Lý… Mỗi nơi đều lưu giữ những nét kiến trúc Thạch Khố Môn riêng, mang đến những góc nhìn khác nhau về Thượng Hải xưa.

Bộ Cao Lý: Nằm tại giao lộ đường Thiểm Tây Nam và đường Kiến Quốc Tây, được người Pháp xây dựng vào năm 1930. Cổng ngõ có kiến trúc cổng vòm với dòng chữ song ngữ Pháp – Trung. Khu phố vẫn giữ được không khí sinh hoạt bình dị với hình ảnh người dân phơi quần áo, trồng hoa và chăm chút nhà cửa.

Biệt Thự Tĩnh An: Nằm gần đường Nam Kinh Tây, đây là một trong những quần thể nhà ở kiểu ngõ mới có quy mô lớn nhất còn được bảo tồn tại Thượng Hải. Được xây dựng năm 1932, khu phố gồm 183 căn nhà gạch đỏ, hiện vẫn là nơi sinh sống của hơn 900 hộ gia đình.

Kim Triều 8 Ngõ: Nằm tại khu vực đường Tứ Xuyên Bắc, quận Hồng Khẩu. Những ngôi nhà và con ngõ cổ được thổi sức sống mới bằng các hoạt động văn hóa sáng tạo, hội chợ thủ công và triển lãm nghệ thuật. Quảng trường nghệ thuật ánh sáng vào buổi tối là điểm nhấn đáng chú ý.

Lão Ngư Dương Lý: Nằm trong khu ngõ nhỏ trên đường Nam Xương. Đây là địa điểm mang dấu ấn lịch sử cách mạng quan trọng, từng là nơi Trần Độc Tú đặt tòa soạn biên tập tạp chí Tân Thanh Niên. Khu phố là một trong những địa chỉ Thạch Khố Môn tiêu biểu gắn với lịch sử cách mạng Trung Quốc.

🔔🔔🔔Tham khảo thêm: 30+ địa điểm du lịch Thượng Hải đẹp nổi tiếng

5. Kinh nghiệm tham quan và check-in kiến trúc Thạch Khố Môn

Di chuyển đi tham quan Thạch Khố Môn

- Trương Viên: Đi tàu điện ngầm tuyến 13, xuống ga Nam Kinh Tây Lộ.

- Tân Thiên Địa: Có thể đi tuyến 10 hoặc 13 đến ga Tân Thiên Địa.

- Điền Tử Phường: Gần ga Đả Phố Kiều, tuyến 9.

Trang phục: Nên lựa chọn giày đế bằng hoặc giày thể thao thoải mái vì nhiều con ngõ được lát đá, đường đi không hoàn toàn bằng phẳng. Trang phục mang phong cách Hải Phái cổ điển hoặc thời trang tối giản đều rất phù hợp để chụp ảnh.

Thời gian đẹp để tham quan: Những ngày trời nắng, buổi chiều là thời điểm ánh sáng và bóng đổ tạo nên hiệu ứng đẹp trên các bức tường gạch và mặt tiền kiến trúc. Khi chiều muộn và phố lên đèn, không gian lại mang một vẻ đẹp lung linh, lãng mạn hơn.

Vé tham quan: Các khu phố Thạch Khố Môn kể trên nhìn chung mở cửa miễn phí, không cần mua vé hay đặt trước. Tuy nhiên, một số triển lãm nghệ thuật hoặc di tích lịch sử riêng biệt có thể yêu cầu đăng ký trước.

***Gợi ý lựa chọn: Nếu yêu thích kiến trúc cổ được phục dựng và không gian nghệ thuật hiện đại, hãy ghé Trương Viên. Nếu muốn kết hợp tham quan, mua sắm và thưởng thức ẩm thực, Tân Thiên Địa là lựa chọn phù hợp.

Còn nếu muốn len lỏi qua những con ngõ nhỏ, ngắm nhìn những góc phố bình dị và cảm nhận rõ hơn nhịp sống Thượng Hải xưa, Điền Tử Phường sẽ mang đến trải nghiệm thú vị hơn.