Tháp Tiểu Nhạn – Biểu tượng lịch sử nghìn năm tại Tây An

Tháp Tiểu Nhạn (小雁塔) là tháp gạch thời Đường gắn với chùa Kiến Phúc, hiện nằm trong khuôn viên Bảo tàng Tây An. Công trình nổi bật với kiến trúc mật diêm, lịch sử gắn với cao tăng Nghĩa Tịnh và vị thế thành phần của Di sản Con đường Tơ lụa được UNESCO ghi danh năm 2014.

Nếu yêu thích kiến trúc Phật giáo và muốn kết hợp xem di tích với bảo tàng, đây là điểm đáng cân nhắc. Bài viết giúp bạn hiểu giá trị công trình và chuẩn bị trước khi tham quan.

1. Giới thiệu Tháp Tiểu Nhạn

1.1 Vị trí và bối cảnh lịch sử

Tháp Tiểu Nhạn (小雁塔, Small Wild Goose Pagoda) là tháp Phật giáo gắn với chùa Kiến Phúc (荐福寺, Jianfu Temple), hiện nằm trong khuôn viên Bảo tàng Tây An (西安博物院). Địa chỉ của bảo tàng là số 72 đường Hữu Nghị Tây (友谊西路), quận Bi Lâm, thành phố Tây An, tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc.

Cần phân biệt tháp Tiểu Nhạn với chùa Kiến Phúc: tháp là một công trình của quần thể di tích, không phải tên gọi khác của ngôi chùa. Tương tự, tháp Đại Nhạn gắn với chùa Đại Từ Ân; hai tháp có lịch sử và đặc điểm kiến trúc riêng.

Chùa Kiến Phúc là một ngôi chùa rất nổi tiếng ở Tây An, được xây dựng lần đầu vào năm 684 (niên hiệu Văn Minh thời Đường Duệ Tông), sau khi vua Đường Cao Tông Lý Trị qua đời 100 ngày, do hoàng tộc lập nên để cầu phúc nên ban đầu có tên là “Hiến Phúc Tự”.

Đến năm 690 (niên hiệu Thiên Thụ), chùa được đổi tên thành “Kiến Phúc Tự”.

Sau đó, vào niên hiệu Cảnh Long của Hoàng đế Đường Trung Tông, từ năm 707 đến 710 sau Công nguyên, một bảo tháp đã được xây dựng ở đây để lưu giữ kinh sách và tượng Phật do cao tăng Nghĩa Tịnh mang về từ Ấn Độ và trở thành một trung tâm học thuật Phật giáo quan trọng, chỉ đứng sau chùa Đại Từ Ân.

1.2 Nguồn gốc tên gọi “Tiểu Nhạn”

Tên gọi Tháp Tiểu Nhạn xuất phát từ việc tháp có hình dáng tương tự Tháp Đại Nhạn nhưng quy mô nhỏ hơn, nên được gọi là “Tiểu Nhạn” để phân biệt. Ban đầu, công trình này có tên là tháp chùa Kiến Phúc từ thời Đường – Tống, về sau mới đổi tên theo cặp với Đại Nhạn Tháp.

Việc đặt tên cũng gắn với chức năng tương đồng của hai tháp: Đều dùng để lưu giữ kinh Phật từ Ấn Độ, nhưng khác nhau về thời điểm xây dựng và người chủ trì.

1.3 Vai trò của Nghĩa Tịnh và giá trị giao lưu Phật giáo

Tháp Tiểu Nhạn gắn với cao tăng Nghĩa Tịnh (义净, Yijing), người vượt biển đến Ấn Độ cầu học Phật pháp rồi mang kinh điển trở về Trung Quốc. Chùa Kiến Phúc là một trong những địa điểm ông thực hiện công việc dịch kinh tại Trường An.

Tháp được xây dựng vào thời Đường để lưu giữ kinh điển và các Phật phẩm gắn với hành trình cầu pháp. Vì vậy, giá trị công trình không chỉ nằm ở hình thức kiến trúc mà còn ở vai trò chứng tích của hoạt động truyền bá, dịch thuật và tiếp nhận Phật giáo.

1.4 Tháp Tiểu Nhạn trong Di sản Con đường Tơ lụa của UNESCO

Năm 2014, tháp Tiểu Nhạn được UNESCO ghi danh với tư cách một thành phần của Di sản Thế giới “Con đường Tơ lụa: Mạng lưới tuyến đường thuộc hành lang Trường An – Thiên Sơn” (Silk Roads: the Routes Network of Chang’an–Tianshan Corridor). Đây là di sản liên quốc gia của Trung Quốc, Kazakhstan và Kyrgyzstan.

Trong danh sách thành phần, tháp Tiểu Nhạn mang mã 1442-031, tên tiếng Anh là Small Wild Goose Pagoda. Vì vậy, đây là “một thành phần của Di sản Con đường Tơ lụa”, thay vì là một di sản độc lập.

2. Kiến trúc độc đáo của Tháp Tiểu Nhạn

2.1 Cấu trúc tổng thể của tháp

Tháp Tiểu Nhạn có cấu trúc hình vuông, là tháp gạch 15 tầng kiểu mật diêm (mái dày). Cạnh đáy dài 11,38m; hai tầng 14 và 15 hiện đã bị hư hại, chiều cao còn lại khoảng 43,395m.

Tổng thể tháp mang dáng cong thon nhẹ như hình thoi, tạo cảm giác thanh thoát và tinh xảo.

Cấu trúc bên dưới ngôi chùa khá tinh xảo. Cung điện ngầm là một hố thẳng đứng, được dùng để chứa xá lợi Phật giáo hoặc các hiện vật tôn giáo quan trọng; phần đế là một bệ vuông bằng gạch xanh, nâng đỡ toàn bộ tháp.

Bên trong, có sàn gỗ, và một cầu thang gỗ xoắn ốc dẫn lên tận đỉnh. Mỗi tầng đều có cửa vòm ở phía bắc và phía nam để lấy ánh sáng và thông gió, đảm bảo cấu trúc vừa chắc chắn vừa không gây cảm giác ngột ngạt.

Những chi tiết này, nếu được quan sát kỹ khi đứng dưới chân tháp, cho thấy sự tinh xảo trong tỷ lệ và tính thực tiễn của các nghệ nhân xưa.

Trước thời nhà Minh, tháp Tiểu Nhạn đã đứng vững hơn 800 năm, trải qua bão tố và gian khổ. Sau đó, vào năm 1556, năm thứ 35 triều đại Hoàng đế Gia Tĩnh nhà Minh, một trận động đất lịch sử quan trọng đã xảy ra tại Hoa Huyện, tỉnh Thiểm Tây.

Trận động đất này cực kỳ mạnh, được ghi nhận là có cường độ 8 độ richter, gây thiệt hại nghiêm trọng cho khu vưc, từ tường thành và các tòa nhà chính phủ đến nhà ở và cầu cống.

Năm đó, số phận của tháp Tiểu Nhạn cũng đã thay đổi. Trận động đất dữ dội đã phá hủy hoàn toàn hai tầng trên cùng, chỉ còn lại mười ba tầng được bảo tồn đến ngày nay.

2.2 Phong cách kiến trúc thời Đường

Tháp Tiểu Nhạn là một tháp vuông, sử dụng kết cấu rỗng một lớp tường, và các mái hiên được trang trí bằng các viên gạch xếp chồng xen kẽ với các mộng hình thoi tạo nên đường nét đẹp mắt.

Tầng đáy mở cửa vòm ở hướng Nam và Bắc; các tầng phía trên đều có cửa sổ vòm cùng hướng. Từ tầng 5 đến tầng 11, hai bên cửa sổ vòm từng có các tháp nhỏ hình vuông nhưng nay đã không còn nguyên vẹn.

Phần xà ngang bằng đá xanh của cổng chùa được chạm khắc cảnh các vị thần dâng lễ vật và họa tiết dây leo tinh tế theo phong cách thời đầu triều đại nhà Đường, phản ánh đặc điểm nghệ thuật của thời bấy giờ.

Hình dáng thanh lịch và thẳng đứng, với những đường nét mềm mại của tháp Tiểu Nhạn là một ví dụ điển hình của chùa tháp vuông nhiều tầng thời nhà Đường, và là một trong những biểu tượng quan trọng của Tây An khi còn là kinh đô cổ, nổi tiếng với tên gọi "Chuông Sáng Chùa Tiểu Nhạn", một trong "Tám Danh lam thắng cảnh của Quan Trung".

Dưới chân tháp có nhiều tác phẩm điêu khắc đá tinh xảo từ nhiều triều đại khác nhau, bao gồm tượng Phật, sư tử, ngựa,… được trưng bày ngoài trời; du khách yêu thích nghệ thuật dân gian và di tích văn hóa không nên bỏ lỡ.

2.3 Câu chuyện “tách đôi rồi liền lại”

Điều thực sự khiến mọi người kinh ngạc về tháp Tiểu Nhạn là việc toà chùa tháp này đã bị tách làm đôi ba lần trong các trận động đất và sau đó dần dần liền lại.

Trường hợp đầu tiên xảy ra vào năm thứ 23 niên hiệu Thành Hóa của Hoàng đế Minh Hiến Tông (1487). Năm đó, một trận động đất mạnh 6 độ richter đã xảy ra ở Thiểm Tây.

Tuy không tàn phá khủng khiếp như trận động đất Gia Tĩnh, nhưng nó vẫn đủ sức đe dọa một ngôi chùa có cấu trúc cao như Tiểu Nhạn.

Sau trận động đất, người dân Trường An phát hiện ra rằng chùa Tiểu Nhạn đã xuất hiện một vết nứt rộng hơn 30 cm chạy từ trên xuống dưới, như thể ai đó đã dùng dao bổ đôi.

Điều thú vị hơn nữa là 34 năm sau, vào năm đầu tiên của niên hiệu Gia Tĩnh nhà Minh (1521), Thiểm Tây lại bị một trận động đất khác tàn phá. Sau trận động đất, vết nứt đáng báo động trước đó đã dần lành lại, và ngôi chùa giờ đây gần như trở lại nguyên trạng như chưa từng xảy ra nứt vỡ.

Sự thay đổi này không xảy ra chỉ sau một đêm, mà là thông qua quá trình "ép chặt" chậm rãi theo thời gian và những dư chấn lặp đi lặp lại. Tuy nhiên, đối với người bình thường, kết quả chỉ có một: Ngôi chùa đã "tự chữa lành".

Lần nứt thứ hai xảy ra vào năm 1555, một trận động đất ở Hoa Huyện đã ảnh hưởng đến khu vực Tây An, và tháp Tiểu Nhạn lại một lần nữa bị nứt đôi.

Vết nứt chạy xuyên qua thân tháp, nhìn từ xa trông như một đường đen kéo dài. Người dân địa phương sống trong sợ hãi suốt các dư chấn, lo lắng rằng ngôi chùa cổ có thể một ngày nào đó sụp đổ hoàn toàn.

Tuy nhiên, thời gian đã mang đến một câu trả lời bất ngờ và đầy nghi vấn. Vào năm đầu tiên của niên hiệu 1563, Thiểm Tây lại bị một trận động đất khác tàn phá.

Sau trận động đất này, tháp Tiểu Nhạn được phục dựng lại trạng thái ban đầu lần thứ hai, và các vết nứt cũng đã khép lại. Khi người ta đứng dưới chân tháp và nhìn lên, họ chỉ có thể thấy lờ mờ một vết nứt nhạt như thể toà tháp này từng bị cắt bằng dao rồi lại được mài nhẵn cẩn thận.

Lần thứ ba xảy ra vào năm thứ 30 triều đại nhà Thanh của Hoàng đế Khang Hy (1691). Một trận động đất lớn khác ập đến, và tháp Tiểu Nhạn lại bị nứt lần thứ ba.

Đối với người dân Quan Trung, việc tháp bị nứt và phục hồi là một câu chuyện quen thuộc, nhưng vẫn gợi lên những tiếng thở dài tiếc nuối.

Vào năm thứ 60 triều đại của Hoàng đế Khang Hy (1721), sau một trận động đất khác và một thời gian dài, tháp đã tự chữa lành lần thứ ba, và các bề mặt không bằng phẳng đã dần liền lại với nhau.

Sau ba lần tách hợp, nhiều lời giải thích khác nhau đã được lưu truyền trong dân gian: có người tin đó là sự bảo vệ của Đức Phật, số khác lại cho rằng đó là sự hiện thân của xá lợi bên trong chùa.

Phải nói rằng truyền thuyết về việc ngôi tháp Tiểu Nhạn ba lần phân hợp đã thực sự làm tăng thêm vẻ huyền bí cho ngôi chùa này, thu hút rất nhiều người muốn ghé thăm để tận mắt chiêm ngưỡng ngôi chùa tháp kỳ bí này.

3. Trải nghiệm thực tế khi tham quan Tháp Tiểu Nhạn

3.1 Cảm nhận không gian và cảnh quan

Bước vào khuôn viên chùa Kiến Phúc, thứ đầu tiên đập vào mắt bạn là cổng Nam Sơn Môn, được xây dựng từ thời nhà Minh. Không giống như cổng lớn và lộng lẫy của chùa Đại Hưng Thiện, cổng Nam Sơn Môn mang một vẻ đẹp cổ kính và trang nhã.

Ngói xám và gạch xanh, mái hiên và giá đỡ uốn lượn, không có những họa tiết chạm khắc và vẽ vời cầu kỳ, nhưng vẫn toát lên một vẻ đẹp độc đáo được thời gian tôi luyện.

Quan sát kỹ hơn, những con thú trên mái hiên, dù đã loang lổ, vẫn giữ được dáng vẻ uy nghi; những họa tiết chạm khắc trên khung cửa, dù đã bị gió mưa bào mòn, vẫn cho thấy tay nghề tinh xảo của các nghệ nhân xưa.

Vẻ đẹp giản dị này, cũng giống như chính thấp Tiểu Nhạn, không phô trương một cách cố ý, nhưng lại khiến người ta phải dừng lại và chiêm ngưỡng.

Đi qua Nam Sơn Môn, tháp Tiểu Nhạn hiện ra trước mắt bạn. Tháp có hình chóp vuông, ban đầu cao mười lăm tầng (hiện còn mười ba tầng), tổng chiều cao là 43,4 mét.

Cấu trúc của tháp giảm dần kích thước từ dưới lên trên, đường nét uốn lượn mềm mại, mang cả vẻ uy nghi và thanh lịch của kiến trúc thời nhà Đường.

Những viên gạch xanh của thấp đã chống chọi với gió mưa hàng ngàn năm, bề mặt mang dấu ấn thời gian; một số viên gạch bị mòn cạnh, số khác phủ đầy rêu phong, nhưng chính những dấu vết loang lổ này làm cho ngôi chùa cổ kính trở nên chân thực và sống động hơn.

Đi vòng quanh chùa, bạn có thể thấy những vết nứt trên cấu trúc của nó do nhiều trận động đất trong lịch sử gây ra, nổi tiếng nhất là truyền thuyết "ba lần phân tách rồi liền lại", càng làm tăng thêm vẻ huyền bí cho ngôi chùa.

Đứng dưới chân tháp và ngước nhìn lên, những lớp mái hiên xếp chồng lên nhau giống như một con chim đang dang rộng đôi cánh, như thể chúng có thể đưa ngôi chùa cổ lên tận mây trời bất cứ lúc nào.

Bước vào chùa Kiến Phúc, ngoài ngôi tháp cổ Tiểu Nhạn, còn có nhiều ngóc ngách đáng để khám phá. Bên trong tháp chuông treo một chiếc chuông sắt lớn được đúc vào năm thứ ba thời Minh Xương của nhà Tấn, nặng hơn 10.000 kg.

Trên chuông khắc kinh Phật và các họa tiết, khi rung lên, âm thanh trầm ấm vang vọng hàng chục dặm, khiến "Chuông Sáng Chùa Tiểu Nhạn" trở thành một trong tám Danh lam thắng cảnh nổi tiếng của Quan Trung.

Dạo quanh chùa, người ta có thể thấy những tấm bia đá cổ ở khắp mọi nơi, khắc những bài thơ và luận văn của các văn nhân các triều đại trước, hoặc ghi lại những thay đổi lịch sử của chùa.

Một số tấm bia đã bị thời gian bào mòn, trong khi những tấm khác bị mờ chữ do phong hóa, nhưng mỗi tấm bia đều là một cuốn sách lịch sử thầm lặng, chờ đợi những người có con mắt tinh tường giải mã.

3.2 Những hoạt động nên trải nghiệm

- Chụp ảnh ở Tháp Tiểu Nhạn:

Ngôi chùa tháp này đã trải qua 1300 năm mưa gió, không thích hợp để leo lên cao ngắm cảnh, nhưng vẻ đẹp cổ kính và rêu phong từ chân tháp vẫn rất ấn tượng.

Phía đông nam của chùa là một khoảng sân với bãi cỏ, hàng rào tre, cột đá và những cây thông nghiêng, sân phụ của Đại Hùng Bảo Điện, là một địa điểm lý tưởng để chụp ảnh.

- Thưởng thức các tiết mục biểu diễn trong khuôn viên chùa:

Phía tây nam của chùa là nơi biểu diễn trống và nhạc, cần mua vé riêng, nhưng cũng là một trải nghiệm thú vị không thể bỏ lỡ khi đến tháp Tiểu Nhạn.

- Nghe tiếng chuông sớm:

Sân Đại Hùng Bảo Điện nằm ngay phía nam, nhưng đã đóng cửa để tu sửa trong hai năm qua.

Tuy nhiên, tháp chuông và tháp trống của chùa Kiến Phúc vẫn rất đáng xem, đặc biệt là chiếc chuông khổng lồ thời nhà Tấn nổi tiếng với "Chuông Sớm Chùa Tiểu Nhạn", một trong Tám Danh lam thắng cảnh của Trường An.

- Khám phá khuôn viên chùa:

Gần tháp Tiểu Nhạn có bốn bia đá từ nhiều triều đại khác nhau, cũng như những cây cổ thụ Trung Quốc và cây bồ đề mọc dọc theo con đường.

Ngay phía nam con đường là Từ Thị Các, phía trên treo một tấm bia khắc dòng chữ "Sắc lệnh của Hoàng đế ban tặng chùa Kiến Phúc" bằng chữ viết tay của Hoàng đế Anh Tông nhà Minh.

Ở điểm cực nam là cổng chính của chùa, được trang trí bằng gạch men màu xanh lam và những họa tiết chạm khắc gạch tinh xảo.

- Tham quan Bảo tàng Tây An:

Đây cũng là địa điểm rất đáng để ghé thăm; cây phong, cây anh đào và các loại cây lá kim khác xanh tốt, tạo nên sự tương phản tuyệt đẹp với ngôi chùa cổ.

Ở phía tây nam của ngôi chùa, có một triển lãm các hiện vật của bảo tàng, nơi bạn có thể tìm hiểu về các hiện vật với sự hướng dẫn của các tình nguyện viên.

3.3 Thời điểm lý tưởng để ghé thăm

Mùa đẹp nhất để ghé thăm tháp Tiểu Nhạn

Mỗi mùa ở Tháp Tiểu Nhạn đều là cảnh đẹp. Vào mùa xuân, hoa anh đào dưới chân tháp khoe sắc rực rỡ. Mùa hạ, cẩm tú cầu trong khuôn viên Bảo tàng Tây An và những cây cổ thụ xanh mướt, tương phản với vẻ đẹp cổ kính, trầm lặng của chùa.

Mùa thu, những cây bạch quả gần Đình Bạch Y rộ sắc vàng, tạo nên một khung cảnh ngoạn mục, làm tôn thêm vẻ đẹp của ngôi chùa cổ. Mùa đông, tuyết phủ trắng, sự tĩnh mịch và cổ kính của toà tháp dường như thêm phần băng lãnh.

💥💥💥Tham khảo: Đặc điểm thời tiết Tây An Trung Quốc và mùa du lịch đẹp nhất

Thời điểm trong ngày tốt nhất để ghé tháp Tiểu Nhạn

Ánh sáng buổi sáng sớm là tốt nhất để ghi lại kết cấu của ngôi chùa gạch. Bạn có thể đến đây sớm để nghe tiếng chuông chùa sớm mai, đừng quên dùng ống kính tele để ghi lại chi tiết của mái hiên tinh xảo của chùa tháp.

Khi mặt trời lặn, chùa Tiểu Nhạn được tắm trong ánh sáng vàng ấm áp, hình ảnh phản chiếu lung linh nhẹ nhàng trên mặt hồ của chùa. Vào khoảnh khắc này, ngôi chùa rũ bỏ vẻ trang nghiêm ban ngày, khoác lên mình nét dịu dàng và thi vị.

3.4 Kinh nghiệm tham quan Tháp Tiểu Nhạn chi tiết

Giờ mở cửa và ngày nghỉ

Theo thông tin công bố của Cục Văn vật Tây An, Bảo tàng Tây An mở cửa từ 8:30 đến 18:00, ngừng soát vé lúc 17:00. Bảo tàng đóng cửa vào thứ Ba hằng tuần, trừ ngày lễ quốc gia, và ngày giao thừa Tết Nguyên đán.

Lịch phục vụ có thể được điều chỉnh vào dịp lễ hoặc khi có thông báo đặc biệt; du khách nên kiểm tra lại trước ngày đi.

Vé và đặt chỗ

Bảo tàng Tây An áp dụng tham quan miễn phí theo quy định và có kênh đặt chỗ chính thức. Miễn phí không đồng nghĩa có thể vào bất kỳ lúc nào: hãy kiểm tra yêu cầu đăng ký, khung giờ và giấy tờ áp dụng cho ngày tham quan. 

Khách Việt sử dụng hộ chiếu nên xem hướng dẫn dành cho khách nước ngoài trên kênh chính thức hoặc liên hệ bảo tàng trước khi đến.

Có được leo tháp Tiểu Nhạn không?

Không nên lên kế hoạch leo tháp thật. Thông tin của Cục Văn vật Tây An công bố tháng 5/2026 đề cập việc dừng leo tháp để bảo vệ di tích và giới thiệu hình thức khám phá bên trong bằng công nghệ XR. Hoạt động tham quan thông thường nên tập trung vào quan sát bên ngoài tháp, quần thể chùa và các khu trưng bày đang mở.

Lưu ý khi tham quan

• Mang giấy tờ gốc phù hợp với hướng dẫn đăng ký và kiểm tra lại thông báo trước khi khởi hành.

• Chọn giày dễ đi bộ, tuân thủ hàng rào và biển hướng dẫn bảo vệ di tích.

• Không chạm, leo trèo hoặc khắc tên lên tháp, bia đá và các hiện vật.

• Không mặc định biểu diễn, đánh chuông hoặc trải nghiệm bổ sung diễn ra hằng ngày.

• Nếu kết hợp tháp Đại Nhạn, cần bố trí thêm thời gian di chuyển vì hai tháp không nằm trong cùng khuôn viên.